نمىشود ، و اگر چنين شد ، يا به ظلمى است كه در حق امام روا شده ، يا به تقيه‌اى است كه امام مصلحت دانسته . » « 1 » مفاهيم شيعه تاريخ تشيع تاريخى بس طولانى است كه از صدر اسلام آغاز مىشود ، و همواره شيعيان نمايانگر ميليون‌ها نفر از ساكنان جهان اسلام بوده‌اند . در حقيقت ، همان‌گونه كه دكتر نشار مىگويد : « تشيع در طول تاريخ به يك گونه نبوده ؛ چقدر تفاوت است بين دوستى گروهى از صحابه نسبت به على بن ابى طالب عليه السّلام در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و عهد خلافت ابو بكر و عمر ، و دوستى ياران گرد آمده بر على عليه السّلام در كوفه و بصره ، و پايمردى ترابيان از ياران حجر بن عدى ، و توابين فدايى از ياران سليمان بن صرد . و تمام گروه‌هاى شيعى ياد شده ، با شيعه زمان امام جعفر صادق عليه السّلام ، دوره‌اى كه مذهب كلامى شيعه شكل گرفت ، و هم‌چنين با شيعه اثنى عشريه و شيعه زيديه كه به مذهب اهل سنت نزديكند ، و شيعه اسماعيليه كه هم از اهل سنت و هم از اثنى عشريه دورند ، تفاوت دارند . اين تفاوت‌ها تشيع را « به صورت تركيبى درهم پيچيده جلوه‌گر مىكند . » « 2 » تاريخ پيدايش تشيع مورّخان و فقها و نويسندگان دربارهء زمان پيدايش شيعيان على بن ابى طالب همداستان نيستند . گروهى بر اين باورند كه تشيع از زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آغاز شده است ، « 3 » و گروه

--> ( 1 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 146 . ( 2 ) . على سامى نشار ، نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، ج 2 ، ص 1 - 2 . ( 3 ) . محمد حسين كاشف الغطاء نويسنده شيعى معتقد است : بذرهاى تشيع با بذرهاى اسلام در يك زمان كاشته شدند ( اصل الشيعه و اصولها ، ص 87 ) و نويسنده شيعى ديگر ، محمد حسين مظفرى بر اين باور است كه دعوت به تشيع از زمانى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مردم را به « لا إله الّا اللّه » دعوت كرد آغاز شد . وى به گفته رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله دربارهء على بن ابى طالب عليه السّلام در جمع بنى هاشم استناد مىكند كه فرمود : « اين برادر و وارث و وزير و وصى من و جانشين من بين شماست ، حرف او را بشنويد و اطاعتش كنيد . » ( تاريخ الشيعه ، ص 8 - 9 ) نويسندهء شيعى ديگر محمد حسين زين عاملى معتقد است كه در ميان صحابه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله اين -